Arheologija Vojvodine
obuhvata izuzetno dug hronološki raspon, od prvih neolitskih zajednica do monumentalnih rimskih gradova i utvrđenja na Dunavu. Na vojvođanskom tlu evidentirano je preko 2.000 praistorijskih, oko 500 antičkih i više od 200 srednjovekovnih nalazišta.
Praistorija: Prvi ratari i kult plodnosti
Najstariji slojevi civilizacije na ovim prostorima vezuju se za rani i srednji neolit:
- Starčevačka kultura (oko 6200–4500. p. n. e.): Predstavlja početak stalnog naseljavanja i poljoprivrede u jugoistočnoj Evropi. Tipski lokalitet nalazi se kod sela Starčevo blizu Pančeva. Ovu kulturu karakterišu zemunice (poluukopane kolibe), gruba keramika i sahranjivanje pokojnika unutar naselja u zgrčenom položaju.
- Crvenokosa boginja: Jedan od najznačajnijih nalaza je statueta pronađena na lokalitetu Donja Branjevina kod Deronja. Ovo remek-delo prvih ratara svedoči o dubokoj posvećenosti kultu plodnosti.
- Gomolava kod Hrtkovaca: Ovaj višeslojni lokalitet čuva tragove od mlađeg kamenog doba do gvozdenog doba. Nedavne analize masovne grobnice stare oko 2.800 godina na ovom mestu otkrile su ostatke 77 osoba, uglavnom žena i dece, što ukazuje na brutalne sukobe u ranom gvozdenom dobu.
Ovaj period obeležile su kulture koje su praktikovale spaljivanje pokojnika i polaganje pepela u urne:
Antički Sirmijum: Rimska prestonica
Današnja Sremska Mitrovica leži na ostacima Sirmijuma, koji je u 4. veku bio jedna od četiri prestonice Rimskog carstva.
- Lokaliteti: Iskopavanja su otkrila Carsku palatu, hipodrom, javna kupatila (terme), žitnice (horreum) i luksuzne urbane vile sa mozaicima.
- Hrišćansko nasleđe: Sirmijum je bio važan ranohrišćanski centar. Spasilačka iskopavanja 2016. godine na lokalitetu Palanka (Istočna nekropola) otkrila su grobnice bogato ukrašene freskama. Najpoznatija je Grobnica 20, gde se nalazi predstava Dobrog pastira, Tri mladića u peći i ograda Raja.
- Pokretni nalazi: U grobnicama su pronađeni brojni rimski novčići, luksuzno staklo (poput konusnih pehara), nakit i olovni pečati koji su služili za obezbeđivanje vojnih pošiljki.
Dunavski Limes: Granica carstva
Duž Dunava u Vojvodini protezao se sistem rimskih utvrđenja koja su štitila granicu (limes):
- Cusum (Petrovaradin): Ispod današnje tvrđave pronađeni su ostaci rimskog utvrđenja iz 2. veka koje je postojalo do kraja 4. veka.
- Rittium (Surduk): Ovde je bio stacioniran vojni logor sa pomoćnim jedinicama poput ala I Augusta Ityaeorum.
- Acumincum (Stari Slankamen): Na ušću Tise u Dunav nalazilo se civilno naselje i fortifikacija sa grobnicama od opeke.
- Ad Herculem (Čortanovci): Lokalitet u Mihaljevačkoj šumi čuva ostatke bedema i kružnih kula rimskog utvrđenja.
Mnogi od ovih artefakata, uključujući i nalaze iz antičkog Sirmijuma i praistorijsku Crvenokosu boginju, danas se čuvaju u Muzeju Srema u Sremskoj Mitrovici, Muzeju u Odžacima i Muzeju Vojvodine u Novom Sadu.
